 |
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
Odprawianie Mszy świętej, jako czynność Chrystusa i zorganizowanego hierarchicznie Ludu Bożego, stanowi ośrodek całego życia chrześcijańskiego tak Kościoła powszechnego jak i lokalnego oraz poszczególnych wiernych. We Mszy bowiem osiąga punkt szczytowy zarówno działanie Boga uświęcające w Chrystusie świat, jak i kult, który ludzie składają Ojcu, uwielbiając Go przez Chrystusa, Syna Bożego. Ponadto we Mszy tak wspomina się w ciągu roku Boskie tajemnice odkupienia. te staja się one w pewien sposób obecne. Natomiast pozostałe czynności sakralne i wszystkie inne akty życia chrześcijańskiego wiążą się ze Mszą, wypływają z niej i ku niej się kierują.
Na Mszy, czyli Wieczerzy Pańskiej, Lud Boży gromadzi się pod przewodnictwem kapłana, który zastępuje Chrystusa, aby sprawować Pamiątkę Pana, czyli Ofiarę eucharystyczną. Dlatego do lokalnego zgromadzenia Kościoła świętego odnosi się w szczególny sposób obietnica Chrystusa: ,,Gdzie są dwaj albo trzej zebrani w Imię moje, tam jestem pośród nich” (Mt 18, 20). W czasie odprawiania Mszy, w której została uwieczniona Ofiara Krzyża, Chrystus jest rzeczywiście obecny w samym zgromadzeniu zebranym w Jego imię, w osobie kapłana, w swoim słowie i wreszcie w sposób substancjalny i trwały pod postaciami eucharystycznymi.
Msza św. składa się jak gdyby z dwóch części: z liturgii słowa i liturgii eucharystycznej; są one ze sobą tak ściśle złączone, że tworzą jeden akt kultu. We Mszy przygotowany jest stół słowa Bożego i Ciała Chrystusowego, z którego wierni otrzymują naukę i pokarm. Pozostałe zaś obrzędy otwierają lub kończą akcję liturgiczną.
Kiedy w kościele czyta się Pismo święte, wtedy sam Bóg przemawia do swego ludu, a Chrystus, obecny w swoim słowie, głosi Ewangelię. Dlatego też wszyscy powinni ze czcią słuchać czytań słowa Bożego, stanowią one bowiem w liturgii element o bardzo wielkim znaczeniu. A chociaż słowo Boże w czytaniach Pisma św. zwraca się do wszystkich ludzi w każdej epoce i może być przez nich zrozumiane, jednak jego skuteczność wzrasta dzięki żywemu wykładowi, to jest dzięki homilii, która jest częścią akcji liturgicznej.
Pierwsze miejsce wśród części liturgii należących do kapłana, zajmuje Modlitwa eucharystyczna, punkt szczytowy całej akcji liturgicznej. Należą do niego również; Kolekta, Modlitwa nad darami ofiarnymi i Modlitwa po Komunii. Kapłan, który przewodniczy zebranym, zastępuje Chrystusa, kieruje te modlitwy do Boga w imieniu całego świętego ludu i wszystkich obecnych. Słusznie więc nazywa się je modlitwami przewodniczącego.
Aklamacje i odpowiedzi wiernych na pozdrowienia i modlitwy kapłana stanowią ich stopień czynnego uczestnictwa, który winien być praktykowany przez zgromadzenie wiernych w każdej formie Mszy św., aby jasno wyrażała się i rozwijała akcja całej wspólnoty.
Inne części liturgii, bardzo pożyteczne dla ukazania i podtrzymania czynnego uczestnictwa wiernych, a należące do całego zgromadzenia, to przede wszystkim: Akt pokuty, Wyznanie wiary, Modlitwa powszechna i Modlitwa Pańska.
Spośród innych formuł:
a) jedne stanowią obrzęd, czyli samodzielną czynność liturgiczną, należą do nich: hymn „Chwała na wysokości”, psalm responsoryjny, „Święty”, aklamacja po konsekracji, śpiew po Komunii,
b) inne zaś towarzyszą jakiemuś obrzędowi: śpiew na Wejście, na Ofiarowanie, podczas łamania chleba („Baranku Boży”) i na Komunię.
Apostoł wzywa wyznawców Chrystusa, którzy zbierają się w oczekiwaniu przyjścia swego Pana, aby wspólnie śpiewali psalmy, hymny i pieśni duchowe (por. Kol 3, 16). Śpiew jest bowiem znakiem radosnego wzruszenia serca (por. Dz 2, 46). Tak więc słuszne jest spostrzeżenie św. Augustyna: „Jeśli ktoś miłuje, ten śpiewa”, i już w starożytności stało się przysłowiem, że „kto dobrze śpiewa, podwójnie się modli”. Należy zatem przywiązywać wielką wagę do wykonywania śpiewu podczas obrzędów.
Każdym prawowitym odprawieniem Eucharystii kieruje biskup, bądź osobiście, bądź przez swych pomocników, kapłanów.
Podczas celebrowania Mszy wierni tworzą społeczność świętą, lud nabyty przez Boga i królewskie kapłaństwo po to, aby dziękować Bogu i składać w ofierze niepokalaną Hostię nie tylko przez ręce kapłana, ale razem z nim, i uczyć się składania samych ciebie w ofierze. Niech się tedy starają okazać to przez prawdziwą pobożność i miłość względem braci, którzy uczestniczą w tej samej akcji liturgicznej.
Niech się też wystrzegają wszelkiego indywidualizmu i wyróżniania się, pamiętając o tym, że mają wspólnego Ojca w niebie i że wobec tego wszyscy są sobie braćmi. Niech więc tworzą jedno ciało, kiedy słuchają słowa Bożego, czy też gdy biorą udział w modlitwach i w śpiewie, a szczególnie gdy wspólnie składają ofiarę i wspólnie przystępują do stołu Pańskiego. Jedność tę dobrze ukazuje wspólne zachowanie tych samych gestów i tej samej postawy ciała. Niech zatem wierni z radością służą Ludowi Bożemu, ilekroć się ich zaprasza do pełnienia jakiejś szczególnej funkcji liturgicznej.
Wśród wiernych odrębną funkcję liturgiczną pełni zespól śpiewaków lub chór, którego zadaniem jest należyte wykonywanie przeznaczonych dla niego części, zależnie od rodzaju śpiewu, oraz troska o to, aby wierni brali czynny udział w śpiewie. Uwagi dotyczące chóru odnoszą się również, z zachowaniem odpowiednich zmian, do wszystkich wykonawców muzyki, a szczególnie do organisty.
W Ewangelii według św. Mateusza czytamy: A gdy oni jedli, Jezus wziął chleb i odmówiwszy błogosławieństwo, połamał i dał uczniom, mówiąc: „Bierzcie i jedzcie, to jest Ciało moje”. Następnie wziął kielich i odmówiwszy dziękczynienie, dał im, mówiąc: „Pijcie z niego wszyscy, bo to jest moja Krew Przymierza, która za wielu będzie wylana na odpuszczenie grzechów”. (Mt 26, 26-28).
Słowa te wypowiedział Pan Jezus podczas Ostatniej Wieczerzy. Stało się to w Wielki Czwartek, w przeddzień Męki i Ukrzyżowania. Dziś, uczestnicząc we Mszy św., ponownie bierzemy udział w wydarzeniach Ostatniej Wieczerzy. Zgodnie z poleceniem Chrystusa, spożywamy Jego Ciało pod postacią Hostii. Pamiętamy, że „chleb” eucharystyczny i „wino” eucharystyczne to prawdziwe Ciało i prawdziwa Krew Chrystusa.
Prawda o Przeistoczeniu jest tak niezwykła, że wiernym nieraz zdarzało się w nią zwątpić. Niegdyś pewną kobietę, która wyrabiała ciasto na chleb eucharystyczny, rozśmieszyło nazwanie przez kapłana Hostii Ciałem Chrystusa. Tym kapłanem był późniejszy papież Grzegorz Wielki, który po zakończeniu liturgii wezwał uczestników Mszy św. do modlitwy o wiarę dla wątpiącej kobiety. A wtedy stał się cud - Hostia spoczywająca na ołtarzu przybrała widoczną dla wszystkich postać Ciała.
Jeden z najbardziej niezwykłych cudów eucharystycznych dokonał się w średniowieczu na terenie dzisiejszych Włoch. Choć minęło już dwanaście stuleci, do dziś przemawia on ze szczególną siłą - również dlatego, że po wiekach znalazł potwierdzenie dzięki współczesnej nauce.
W miejscowości Lanciano w VIII w. żył zakonnik bardzo wykształcony, lecz pełen wątpliwości w sprawach wiary. Szczególnie nie dawała mu spokoju kwestia, czy Chrystus naprawdę jest obecny w Hostii i czy konsekrowane wino jest rzeczywiście Jego Krwią. Pewnego razu, po konsekracji w czasie Mszy św., wątpliwości odezwały się ze szczególną siłą. Zakonnikowi wydało się niemożliwe, żeby chleb i wino uległy przeistoczeniu. I wtedy na własne oczy zobaczył, że chleb rzeczywiście stał się Ciałem, a wino Krwią. Przeraził się, lecz po chwili poczuł radość z powodu łaski, jakiej doznał. Nie omieszkał opowiedzieć o tym zgromadzonym na Mszy św. braciom. Wszyscy przybliżyli się do ołtarza, aby zobaczyć cud.
Wieść o zdarzeniu wnet rozeszła się po okolicy. Do klasztoru przychodzili wierni pragnący spojrzeć na Ciało Chrystusa i na Jego Krew, która niebawem skrzepła, zamieniając się w pięć nieregularnych bryłek. Zarówno cudownie przemieniona Hostia jak i bryłki zakrzepłej Krwi otoczono w Lanciano wyjątkową czcią. Podjęto pierwsze próby badań fenomenu.
W 1971r. materialne świadectwa cudu sprzed wieków poddano szczegółowym badaniom technikami dostępnymi współczesnej nauce. Zadanie wykonał prof. Linoli, specjalista w zakresie anatomii, chemii i mikroskopii klinicznej. Stwierdzono, że ciało znajdujące się w relikwiarzu ma kolor jasnobrunatny. Jest okrągłe - grubsze w części brzegowej, cieńsze bliżej środka, z pustą przestrzenią wewnątrz. Niewielkie bryłki zakrzepłej krwi mają nieregularne kształty, są pomarszczone i twarde.
W laboratorium zbadano mikroskopijne fragmenty relikwii. Okazało się, że jest to ludzka tkanka mięśnia sercowego. Świadczyły o tym m.in. znalezione komórki układu nerwowego typowe dla takiej właśnie tkanki. Pusta przestrzeń wewnątrz ciała odpowiada komorze sercowej. Mimo upływu czasu w fragmencie ciała nie znaleziono żadnych śladów substancji konserwującej. Nie stwierdzono też śladów cięć ostrym narzędziem, co wykluczyło możliwość pobrania tkanki z ciała ludzkiego.
Nie
mniej frapujące były rezultaty analizy bryłek Krwi. W trakcie badań zwrócono
uwagę, że zwykły skrzep już dawno uległby naturalnemu rozkładowi i nie
sposób wytłumaczyć, dlaczego Krew z Lanciano zachowała sie w tak dobrym
stanie. Ustalono, że jest to krew grupy AB - czyli tej samej, którą
zidentyfikowano przy analizie Ciała. Warto przypomnieć, że do grupy AB należą
również ślady krwi zachowane na Całunie Turyńskim.
Cudowna Hostia i zakrzepła Krew
przechowywane są dziś w bazylice w Lanciano. Świątynię wzniesiono w średniowieczu
i przebudowano w XVIII w. w stylu barokowym. Hostia umieszczona jest w srebrnej
monstrancji, a Krew w kielichu z kwarcu. Znajdują się one na Ołtarzu Cudu
Eucharystycznego w prezbiterium bazyliki za ołtarzem głównym. Choć kościół
stoi w starej, zabytkowej części miasta, turyści na ogół interesują się
tylko świątynią i cudownymi relikwiami.
Informacje o ustanowieniu Eucharystii znajdziemy w czterech miejscach Nowego Testamentu. Są one w trzech Ewangeliach: u św. Mateusza (26, 26-28), św. Marka (14, 22-25) i św. Łukasza (22, 19-20). Najwcześniej pisał o Eucharystii św. Paweł w pierwszym liście do Koryntian (11, 23-27), gdzie podkreślał konieczność godnego spożywania chleba i picia kielicha Pańskiego. We wszystkich czterech tekstach opis ustanowienia Eucharystii brzmi bardzo podobnie.
Istotnymi znakami sakramentu Eucharystii są pszenny chleb i wino gronowe, nad którymi wzywa się błogosławieństwa Ducha Świętego i kapłan wypowiada słowa konsekracji, będące słowami Jezusa z Ostatniej Wieczerzy: „To jest Ciało moje za was wydane... To jest kielich Krwi mojej...” Przez konsekrację dokonuje się przeistoczenie chleba i wina w Ciało i Krew Chrystusa. Pod konsekrowanymi postaciami chleba i wina jest obecny żywy i chwalebny Chrystus w sposób prawdziwy, rzeczywisty i substancjalny, z Ciałem, Krwią, Duszą i Bóstwem.
(Katechizm Kościoła Katolickiego nr 1412-1413).
Eucharystia, będąc źródłem miłości, znajdowała się i znajduje zawsze w samym środku życia uczniów Chrystusa. Ma Ona postać chleba i wina, czyli pokarmu i napoju, jest więc tak bliska człowiekowi, tak ściśle związana z jego życiem, jak pokarm i napój.
Zawsze zaś musimy czuwać, ażeby to wielkie spotkanie z Chrystusem-Hostią nie stało się dla nas zwyczajne, abyśmy nie przyjmowali Go niegodnie i w stanie grzechu, zwłaszcza śmiertelnego. Praktykowanie cnoty pokuty i sakrament Pokuty są nieodzowne w tym celu, aby podtrzymywać w sobie i stale pogłębiać ducha tej czci, którą człowiek winien jest Bogu samemu i Jego Miłości tak przedziwnie objawionej.
(z „Listu Ojca Świętego Jana Pawła II do wszystkich biskupów Kościoła o tajemnicy i kulcie Eucharystii”).
Ogólne wprowadzenie do Mszału Rzymskiego poleca przyjąć jednakową postawę ciała, którą powinni zachować wszyscy uczestnicy liturgii, jest bowiem ta jednolitość znakiem wspólnoty i jedności zgromadzenia i wyraża oraz wzmacnia myśli i uczucia biorących udział we Mszy świętej.
Według przepisów Ogólnego wprowadzenia do Mszału Rzymskiego wszyscy wierni, a jak wyjaśnia Święta Kongregacja Kultu Bożego, również i wszyscy duchowni, powinni: stać od rozpoczęcia śpiewu na Wejście, lub gdy kapłan zbliża się do ołtarza, aż do Kolekty włącznie, podczas śpiewu „Alleluja” przed Ewangelią i gdy głosi się Ewangelię, w czasie Wyznania wiary i Modlitwy powszechnej oraz Modlitwy nad darami ofiarnymi, aż do zakończenia Mszy świętej, z wyjątkami, gdy mają klęczeć i siedzieć.
Powinni siedzieć w czasie czytań przed Ewangelią, podczas psalmu responsoryjnego, w czasie homilii i przygotowywania darów mszalnych, a także według uznania, gdy zachowuje się milczenie po Komunii świętej. Klękają w czasie konsekracji.
Biorąc pod uwagę nasze warunki, gdy wierni odbywają nieraz dość długą drogę do kościoła. Konferencja Biskupów Polskich poleca zachowywać te przepisy Mszału, dotyczące postawy uczestników Mszy świętej, z następującymi dostosowaniami do naszych okoliczności i zwyczajów:
Biorący udział we Mszy świętej mogą siedzieć podczas śpiewu hymnu „Chwała na wysokości Bogu”, podczas Modlitwy eucharystycznej z wyjątkiem przeistoczenia i podniesienia oraz Komunii świętej, gdy wypowiadane są słowa „Oto Baranek Boży” i „Panie, nie jestem godzien” - kiedy należy klęczeć, a następnie po Modlitwie eucharystycznej podczas „Ojcze nasz” i „Wybaw nas”. Modlitwy pokomunijnej i obrzędów zakończenia - gdy należy stać.
Na błogosławieństwo kapłańskie należy zachować postawę przyjętą przez miejscowy zwyczaj, jaki istnieje dotąd w parafii, lub w miejscowości, a więc klęka się, gdzie jest taki zwyczaj, lub pochyla głowę, gdzie taka postawa zwyczajowo jest przyjęta. Uczestnicy Mszy świętej wstają, gdy kapłan odchodzi od ołtarza do zakrystii, po odprawieniu Mszy świętej. Ludzie starzy, słabi i chorzy mogą brać udział we Mszy świętej w postawie siedzącej.
Do gestów przepisy mszalne zaliczają także przyjście kapłana do ołtarza, składanie darów i podchodzenie wiernych do Komunii świętej. W tej dziedzinie Konferencja Biskupów Polskich poleca zachowanie należytego porządku, odpowiadającego godności tych gestów, a w szczególności zaleca zachowanie wzorowego porządku podczas przystępowania do Komunii świętej, którą przyjmować należy według uchwały Konferencji Biskupów Polskich w postawie klęczącej, przez bezpośrednie podawanie Hostii do ust ręką kapłana.
Konferencja Biskupów Polskich stwierdza, że zgodnie ze zwyczajem, przyjętym w liturgii w naszym kraju, okazuje się szacunek ołtarzowi i księdze Ewangelii przez ucałowanie. Innego zwyczaju u nas nie ma, należy więc ten przepis mszalny w takiej tylko formie utrzymywać.
Udzielanie znaku pokoju przez wiernych nie było dotąd stosowane. Konferencja Biskupów Polskich poleca, by z chwilą wprowadzenia nowych „Obrzędów Mszy świętej”, uczestnicy Mszy świętej po słowach kapłana lub diakona: „Przekażcie sobie znak pokoju” pochylili głowy w stronę znajdujących się obok nich z jednej i drugiej strony osób i wypowiedzieli cicho te słowa: „Pokój nam wszystkim”. Nie należy mówić podniesionym głosem, gdyż według wyjaśnienia Świętej Kongregacji, żadnych aklamacji, nie przewidzianych we Mszale, wprowadzać nie wolno.
Konferencja Biskupów Polskich zezwala, by w wypadku gdy nie ma ministranta, ani mężczyzny odznaczającego się religijnością, albo gdy oni są, ale nie mają dostatecznego przygotowania do należytego wykonania czynności lektora, kobieta czytała teksty Pisma świętego, poprzedzające Ewangelię. W tych wypadkach kobieta czyta te teksty, zajmując miejsce poza prezbiterium kościoła lub kaplicy.
Eucharystia w pytaniach i odpowiedziach
Kto sprawuje Eucharystię?
W Mszale Rzymskim czytamy: „Każda prawdziwa celebracja Eucharystii kierowana jest przez biskupa, czy to osobiście, czy poprzez prezbiterów, którzy są jego pomocnikami”. Funkcja wyświęconych kapłanów polega zatem na sprawowaniu Eucharystii i jej przewodniczeniu, lecz skoro tajemnica Eucharystii znajduje się w samym centrum życia Kościoła, każdy musi brać w niej udział zgodnie ze swoim miejscem i zadaniami we wspólnocie. Wyróżniamy wiele specjalnych posług sprawowanych w czasie Mszy świętej. Należą do nich posługi akolitów, lektorów, ministrantów, muzyków. Szczególną rolę podczas sprawowania Eucharystii odgrywa wyświęcony diakon.
Czy Mszy świętej może przewodniczyć ktoś, kto nie jest ani biskupem, ani kapłanem?
Nie. Zgodnie z nauką Kościoła tylko biskup albo wyświęcony kapłan może przewodniczyć Mszy świętej i konsekrować dary chleba i wina.
Czy ma znaczenie rodzaj użytego chleba i wina?
Tak. Przed Ostatnią Wieczerzą Chrystus określił rodzaj chleba i wina, które miały zostać podane w czasie świętego posiłku. Dlatego Kościół przykłada ogromną wagę do tego, aby dary konsekrowane w czasie Mszy świętej były rzeczywiście chlebem i winem. Chcąc zapobiec zgorszeniu w tej kwestii, Kościół wprowadził odpowiednie przepisy. W czasie mszy należy używać chleba pszennego, który musi być na tyle świeży, aby wykluczyć wszelką możliwość zepsucia. Chociaż dopuszczalny jest chleb kwaszony, Kościół Łaciński zaleca użycie chleba niekwaszonego. W tej sprawie kapłan powinien postępować zgodnie z zaleceniami własnego obrządku. Kościół bardzo surowo przestrzega także rodzaju używanego wina. Aby msza była ważna, musi to być wino z winnych gron. Kapłan zobowiązany jest także dodać do niego odrobinę wody, zgodnie ze wschodnim zwyczajem, do którego z pewnością stosował się Jezus.
Kiedy mamy obowiązek uczestniczenia we Mszy świętej?
Wierni zobowiązani są do uczestniczenia we mszy w każdą niedzielę i nakazane święta. Obowiązek uczestniczenia we mszy niedzielnej można spełnić, uczestnicząc w wieczornej mszy sobotniej, o ile biskup miejsca dopuścił taką możliwość. Nakazane dni świąteczne różnią się znacznie między poszczególnymi krajami. Obowiązek uczestnictwa we mszy nie dotyczy oczywiście tych, którzy z ważnego powodu, na przykład choroby, nie mogą przyjść do świątyni. W takich wypadkach Kościół zaleca dłuższą modlitwę czy to w samotności, czy z rodziną.
Jak często należy przyjmować Komunię świętą?
Od Soboru Laterańskiego w roku 1215 każdy katolik w wieku dojrzałym zobowiązany jest przyjmować Komunię świętą przynajmniej raz w roku „w czasie Wielkanocnym”. Obowiązek ten, wraz ze zobowiązaniem do odprawienia sakramentu pokuty w przypadku popełnienia śmiertelnego grzechu, składa się na tak zwane „obowiązki wielkanocne”, które w większości krajów należy spełnić między pierwszą niedzielą Wielkiego Postu a niedzielą Trójcy Świętej. Przykazanie dotyczące przyjmowania komunii raz w roku stanowi minimum, dlatego Kościół gorąco zachęca wiernych do częstszego (przynajmniej cotygodniowego) pełnego uczestnictwa w Eucharystii. Niedawne zmiany przepisów dotyczących postu przed przyjęciem komunii skłaniają do częstszego jej przyjmowania.
Jakie przepisy regulują post przed komunią?
W 1964 roku dekret Stolicy Apostolskiej wprowadził następujące przepisy, które stosują się do przyjmowania Komunii świętej niezależnie od pory dnia:
1. Wodę można pić w dowolnym momencie.
2. Obfity posiłek dopuszczalny jest na godzinę przed komunią.
3. Umiarkowane ilości alkoholu lub innych napojów spożywać można wraz z niewielkim posiłkiem lub bez niego na godzinę przed przyjęciem komunii.
4. Chorzy i ich opiekunowie nie podlegają prawom dotyczącym postu przed komunią
Czy istnieją jeszcze inne przepisy dotyczące postu?
W Polsce i w wielu pozostałych krajach świata wierni mają obowiązek pościć (jeden pełny posiłek i dwa lekkie w ciągu dnia) oraz powstrzymywać się od pokarmów mięsnych w Środę Popielcową i Wielki Piątek. Przepisy dotyczące postu obowiązują wszystkich katolików pomiędzy osiemnastym a sześćdziesiątym rokiem życia za wyjątkiem chorych. W nakazane dni wszyscy katolicy powyżej czternastego roku życia zobowiązani są do powstrzymywania się od pokarmów mięsnych. W inne dni (na przykład piątki) wierni muszą praktykować umartwienia, czy to powstrzymując się od spożywania mięsa, czy to pełniąc inne akty pokutne w łączności ze śmiercią Zbawiciela na krzyżu (na przykład uczestnicząc we mszy, odprawiając Drogę Krzyżową lub różaniec, odwiedzając kogoś chorego lub samotnego).
Kiedy dzieci mogą przyjmować Komunię świętą?
Dekret
Quam singulari wydany w roku 1910 przez papieża Piusa X stwierdza, że
dzieci powinno się dopuszczać do komunii, skoro tylko nauczą się rozróżniać
między konsekrowanym Chlebem Eucharystycznym a zwykłym chlebem i potrafią,
odpowiednio do swoich zdolności pojmowania, zrozumieć przynajmniej podstawowe
,,tajemnice wiary potrzebne do zbawienia”. Kościół troszczy się o to, by
dzieci zawsze przystępowały do ołtarza przygotowane, lecz zgodnie z pradawną
tradycją warunkiem dopuszczenia do Stołu Pańskiego nie jest jedynie wiedza.
Sformułowanie „odpowiednio do swoich zdolności pojmowania” chroni prawa
tych, którzy mają trudności w nauce, ale posiedli dar wiary. Dzieci takie
wymagają szczególnej opieki i kierownictwa, ale nie żąda się od nich pełnej
i doskonałej wiedzy o doktrynie chrześcijańskiej.